Wie vanuit het centrum langs de Coolhaven naar
Delfshaven loopt zal kunnen zien hoe de een oude
kerk met een houten klokketoren nog steeds het beeld
aan de horizon bepaalt van dit unieke stukje Rotterdam.
In 1417 stond op dezelfde plek en op dezelfde muren de Sint Antonyskapel. Deze kreeg een apart “Clockhuijs”. Tussen
het klokhuis, met een luidklok uit 1464, en de kapel
stonden destijds twee kleine woonhuizen. In de loop
der eeuwen groeide uit dit gebedshuis via een aantal verbouwingen uit tot de huidige Pelgrimvaderskerk.
Uit het boek "Beschrijving en geschiedenis
van Delfshaven, benevens van Schoonderloo en Slot
Spange" van F.J. Kleijn, uitgegeven door Joh.
L. van der Pauwert in 1873:
"Hertog Willem van Beijeren
gaf zijne toestemming, verklarende in een brief,
geteekend en bezegeld in
den Haag, den 28sten Augustus 1416, dat Hij voor
zich en Zijne nakomelingen, veroorloofde en consenteerde,
dat de stad Delft uit eigen erve en goederen mogt
vestigen, inrichten en beschenken eene eeuwige Kapel
op de Nieuwe haven ter Eere Gods, zijne gezegende
Moeder Maria en de heilige St. Anthonij, de ordonnantiën,
stichting en voorschriften geheel aan de Stad Delft
overlatende ten eewigen dagen, zonder eenig recht
voor zich of zijne nakomelingen".
Hij beschrijft verder dat de Kapel in 1417 gereed
was en dat Philips Jan Willemszoon door de Bisschop
van Utrecht tot kapelaan werd benoemd. (met
dank aan dhr. S.E. Hoek, vriend van de Oude- of
Pelgrimvaderskerk)
Meer dan anderhalve eeuw bleef het kerkje in rooms-katholieke
handen, tot in 1572 de beeldenstorm ook de St. Anthonyskapel
bereikte. De reformatorische denkbeelden van Luther
en Calvijn wonnen meer en meer terrein. Na het vertrek
van de Spaanse troepen uit Delfshaven koos de Delftse
overheid openlijk partij voor de hervormde leer
en werd de oude St.-Anthoniuskapel aan de hervormden
toegewezen. Op 29 september 1574 werd de eerste
predikant, Ds. Cornelis Christiaanszoon, aangesteld
in de nieuw gevormde Nederlands
 |
|
Hervormde Kerk. De voorgevel
van de huidige kerk dateert uit 1761. In dat
jaar werd het vervallen kerkgebouw
grondig gerestaureerd in de zogeheten régencestijl: régence was een stijl in de Franse
kunst tussen de stijl van Lodewijk de 14e
en de rococo. Het middenschip en transept
werden bij die gelegenheid drie en een halve
meter verhoogd. Boven de vernieuwde voorgevel
bouwde men toen het koepelvormig torentje.
De windwijzer stelt een gekroonde haring voor.
De Pelgrimvaderskerk is een laat-gotische
kruiskerk met driebeukig middenschip.
Aan de voorgevel van de kerk is een bronzen
plaat te zien met daarop in het Nederlands
en Engels de vermelding dat op 1 augustus
1620 de Pilgrimfathers uit Delfshaven vertrokken
voor hun reis naar Amerika. De Pilgrimfathers
waren een groep engelse puriteinen die hier
in Delfshaven de laatste nacht hebben doorgebracht
en gezamenlijk in gebed gingen alvorens
de gevaarlijke oversteek naar Amerika te wagen. Een
gebeurtenis die Delfshaven en ook de "Pilgrimfathers
Church" internale bekendheid heeft bezorgd. |
Pelgrimvaders
Delfshaven geniet internationale bekendheid
door de Pilgrim Fathers (Pelgrimvaders). Deze
groep afgescheiden protestanten (puriteinen)
was in 1607-1608 onder leiding van John Robinson
en William Brewster uit Engeland gevlucht
waar zij onder het gezag van koningin Elizabeth
vervolgd werden door de Anglicaanse kerk*.
Zij vertrokken uit hun woonplaats Scrooby
in Nottinghamshire naar Amsterdam om zich
vervolgens in Leiden te vestigen. Ze konden
weliswaar in vrijheid hun godsdienst uitoefenen,
maar als vreemdelingen waren ze niet vrij
om elk beroep uit te oefenen en stonden onderaan
de maatschappelijke ladder. De financiële
reserves raakten op en een deel van de Engelse
vluchtelingen verkeerde in armoedige omstandigheden.
In 1620 besloot men naar Amerika te vertrekken.
Dertig leden van de Leidse groep vertrokken met
het schip Speedwell uit Delfshaven, nadat zij op de kade nabij de St. Anthoniskapel hun laatste gebedsdienst hadden gehouden. Niet binnen, in de kerk, want ze waren tenslotte van een ander geloof. Zij voegden
zich in Engeland bij een andere groep en vertrokken
op 16 september 1620 met het schip Mayflower
uit Plymouth naar Noord- Amerika. De in Holland
gekochte Speedwell bleek niet zeewaardig. oude afbeelding rechts: vertrek van de
Pilgrims uit Delfshaven.
 Op 21 november 1620, nog aan boord van het
schip, sloten zij een onderling verdrag, het
"Mayflower Compact", om hun toekomstige
bestuur te regelen.
Het wordt wel beschouwd als de eerste democratische
staats-regeling en grondslag van Amerikaanse
vrijheden. De Pelgrimvaders waren in beginsel
inderdaad dragers van het idee van de rechten
van de vrije mens, maar het verdrag betrof
het vestigen van een gezag van godsdienstige
en niet van zuiver democratische aard.
De aankomst was op 22 december 1620. Met het
stichten van hun kolonie Plymouth, in de huidige
staat Massachusetts, legden zij als de eerste
kolonisten de grondslag voor New England.
Hun nederzetting was de tweede Engelse vestiging
in Noord-Amerika. In het eerste jaar stierf
ruim de helft van de kolonisten, en zonder
de hulp van indianen was het avontuur zeker
mislukt. Onder leiding van William Bradford
werd de kolonie een succes en zou model staan
voor de federatieve republiek.
Veel mensen uit de Verenigde Staten brengen
een bezoek aan Delfshaven om te zien waar
'hun voorvaderen’ hun reis naar
het nieuwe land zijn begonnen.
voetnoot *)
Een andere (officiële) versie van de aanleiding tot de emigratie van de Puritans vertelt dat niet zijzelf werden vervolgd, maar, vanuit hun fundamentalistische opvattingen, juist wilden dat de Church of England andere gelovigen zou gaan vervolgen omdat die niet streng genoeg in de leer zouden zijn. Ook de Nederlandse christenen voldeden niet, wat ze deed besluiten een eigen staat op te richten.
|
In de kerk is een gebrandschilderd raam te bewonderen
met de “speedwell”, gedateerd 22 juli
1620. Dit betekent niet dat er twee groepen pelgrims
zijn vertrokken naar Amerika. De verschillende
data houden verband met het gebruik van de Juliaanse
kalender (Julius Caesar) en de Gregoriaanse kalender
(Paus Gregorius XIII). Deze laatste is ingevoerd
in 1582 en wordt nu nog steeds gebruikt.
Achter de kerk is een klein museum over de pelgrims.
Het Pilgrimfathersmemorial heeft als naam: “Eben
Haëzer”. Deze naam komt voort uit de
(bijbelse) oudheid. Het volk van Israël versloeg in
de woestijn de Filistijnen, uit dankbaarheid richtte
Samuël een steen op: “de steen der hulp”,
de vertaling uit het Herbreeuws voor “Eben
Haëzer”. Samuel sprak toen: “tot
hier heeft de Heer ons geholpen”.
Restauraties van de kerk vonden plaats tussen
1934-1937 en 1958-1959. In 1990 kreeg de kerk
een nieuw carillon. De kerk werd in 1992 overgedragen
aan de Stichting Oude Hollandse Kerken te Leiden.
Toen is er ook weer begonnen met een grondige
restauratie.
Als we deze kerk, ondanks de ingrijpende verbouwingen
in 1761, nog steeds mogen beschouwen als dezelfde
als de St.-Anthonyskapel, is dit niet allen de
oudste kerk, maar zelfs het oudste gebouw van
Rotterdam!
Op de foto het zicht op de Havenstraat, de voormalige
zeedijk, vanaf de Pieter de Hoochbrug. Daarachter,
dus een stuk lager want buitendijks, zien we het
achterschip en de klokketoren van de Pelgrimvaderskerk.
Het water op de voorgrond is de Coolhaven, net
als bij de bovenste foto. Hieronder een foto die
ik heb genomen vanaf de Havenstraat. Het gebouw
op de voorgrond is het pelgrimsmuseum Eben Haëzer.
Hieronder twee foto's vanuit de Kerksteeg ter hoogte van het Heynhuis: de zijbeuk met één van de grote gebrandschilderde ramen en een foto van de kerktoren. rechts van de boom staat het Pelgrimshuis.
Via de website Google Maps is Delfshaven ook vanuit de ruimte te bewonderen op verrassend scherpe satelietfoto's. Het verschaft ons een aardige indruk van de kruisvorm en afmeting van de Pelginvaderskerk.
Hieronder
nog enkele oude gravures van de Delfshavense kerk,
gezien vanuit verschillende invalshoeken.
En nog even een verscherpte versie van één van deze
kopergravures uit 1570, gezien vanaf het punt waar het Achterwater overgaat in deAchterhaven. Het Achterwater diende als verlaat en werd in 1850, na het in onbruik raken van het Kraanhuis, gedempt en bestraat.
De Pelgrimvaderskerk, bij monde van de Hervormde
Gemeente Delfshaven, heeft een eigen website. |
terug naar het erfgoed-overzicht