VOORBLAD - INLEIDING - 1400-1700 - 1700-1900 - ERFGOED - PERSOONLIJK - WEBLINKS
Kaart 600
 
 
 
Kaart Grote
Volksverhuizing
 
 
 
Karel de Grote
en het
Frankische Rijk
 
 
 
 
 
 
 
 
Rijndelta
(satelietfoto)
 
 
 
 
kaart Maas 1100
 
 
Kaart Merwede en
Maas 1769
 
 
 
Delfshavense Schie
 
 
 
kaart Delft 1652
 
 
Floris V
 
 
wapen Schieland
 
 
kaart Overschie 1867
 
 
Oude Dijk
 
 
website Schieland
 
 
gebied Delfshaven
 
 
prent: Kolksluis
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
kaart Rotterdam
1349
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
tekening 3 Schieën
 
Inleiding: bestuurlijke & waterige achtergronden

In het linker paneel staan links naar afbeeldingen of documentatie. Deze links openen een nieuw venster.


 

De Kroniek van Delfshaven is het verhaal van een stukje grond aan een brede rivier en haar bewoners.

In Julius Ceasar's "Commentarii de bello Gallico" noemt hij het gebied tussen de Rijn, haar afsplitsing de Waal en de Noordzee, Insula Batavorum: "het eiland van de Bataven"; het witte gebied op deze kaart.

De Bataven bewonen vanaf ca. een eeuw voor Chr. het oostelijk deel van dit "eiland", met name de naar hen vernoemde Betuwe. Deze Chattische stam komt oorspronkelijk uit het Rijndal, in het huidige Hessen in Duitsland, waar zij na een onderlinge twist de wijk neemt naar de lage landen. In deze streek van onbegaanbare wouden en grienden leidt de enige route over hetzelfde water waaraan ze wonen: de Rijn.
Zij ontginnen de streek om er agrarische nederzettingen te vormen. Legendarisch is hun dappere, maar uiteindelijk verloren, opstand tegen de Romeinen in 69-70 na Chr. Mogelijk is de benaming 'Bataven' door de Romeinen afgeleid van de naam van hun leider: Bato.
Een andere Chattische stam, de Canninefaten, vestigt zich in dezelfde periode westelijk van hen. Ook zij nemen deel aan de "Bataafse opstand". De Chatten behoren tot het Germaanse volk; een verzamelnaam voor de volkeren van West-, Midden- en Noord-Europa met een overeenkomstige taalfamilie en cultuur.

In de nadagen van het West-Romeinse Rijk vindt, tussen de 3e en de 6e eeuw, in Europa de Grote Volksverhuizing plaats. Veel volkeren vallen het uiteenvallende Romeinse Rijk binnen. Einde 3e eeuw wordt het Bataveneiland ingenomen door Salische Franken; eveneens een Germaans volk uit het Rijndal.
(Aangenomen wordt dat de Bataven en de Romeinen gezamenlijk zijn vertrokken richting Frankrijk)

     
  Filips de SchoneTijdens het bewind van de Frankische keizer Karel de Grote (768-814) wordt het leenstelsel doorgevoerd. Na de verbrokkeling van het grote Frankische Rijk, gaat in Nederland de macht over naar de voormalige leenmannen: de plaatselijke adel.
Zo ontstaan de graafschappen, waaronder ook het Graafschap Holland. Er volgt een voortdurende machtsstrijd tussen de bewindvoerders.
In 1428 wordt Filips van Bourgondië ruwaard (regent) van Holland. Later in deze eeuw bemachtigt Filips de Goede steeds meer gewesten, zodat zich een soort Nederlandse staat vormt. Aan het eind van de 15e eeuw wordt Filips de Schone (afbeelding) koning van zowel de Nederlanden als van Spanje. Vanaf 1531 ligt het gewestelijk bestuur, namens het Spaanse Rijk, in handen van stadhouders.
     
  De Rijn stroomt vanuit de Zwitserse Alpen naar de Noordzee. Onderweg wateren allerlei stroompjes, beken en rivieren op de Rijn af. In Nederland waaiert de Rijn weer uit in een aantal, deels gegraven, vertakkingen, die samen de Rijndelta vormen. Vanwege die vertakkingen draagt de Rijn, net als die vertakkingen, verschillende namen. Tussen Leiden en Katwijk heet de noordelijkste vertakking de Oude Rijn. Na Wijk bij Duurstede heet de in economisch opzicht belangrijkste tak van de Rijn achtereenvolgens Lek, Nieuwe Maas en Nieuwe Waterweg. De zuidelijke tak is de Waal en de Merwede. Ook deze rivierarm vervolgt haar weg via de Nieuwe Maas. Zelfs de benedenloop van de Oude Maas maakt deel uit van de Rijndelta. Het Haringvliet wordt als de meest zuidelijke tak van deze delta beschouwd. Het gebied waar al deze afsplitsingen van de Rijn uitmonden in de Noordzee noemt men de Rijnmond.
     
 

Het stroomgebied van de regenrivier de Maas wijzigt zich gedurende haar geschiedenis regelmatig. Factoren daarin zijn de inpoldering van kwelders vanaf de 11e eeuw en de grote overstromingen in de 12e eeuw. Wanneer in de 13e eeuw de Oude Maas wordt afgedamd bij Maasdam en Westmaas, krijgt de smallere Merwe of Merwede vanaf Dordrecht aanzienlijk meer water te verwerken. Ook vanwege de grote overstromingen verschuift de Maas richting Merwede en zij delen herhaaldelijk een stroomgebied. De naam van het westelijke deel van de Merwede verandert in Nieuwe Maas. Ter hoogte van Vlaardingen en Maassluis komen deze Nieuwe Maas en de oorspronkelijke - Oude - Maas samen in het Scheur en vormen de Maasmond (ter verduidelijking: de Maasmond valt binnen het veel grotere Rijnmond gebied). Hoewel de Nieuwe Maas op landkaarten uit de 18e eeuw nog steeds Merwe wordt genoemd houd ik in het navolgende tijdsoverzicht gemakshalve de korte benaming Maas aan.

     
  Floris de VijfdeTer hoogte van Ruiven heet de Schie aanvankelijk niet Schie (of Scye) maar Delf. Een delf is een door mensenhanden gegraven vaart (delven=graven). Deze Delf wordt rond 1100 gegraven, als afwatering naar de veenstromen Leede en Schie. De basis voor de Delf schijnt reeds te zijn gelegd door de Romeinen. De stad Delft, oudtijds Delf, ontleent haar naam aan dit water. De Schiedamse Schie is in ca. 1250 gegraven. In 1348 is men gereed met het graven van de Rotterdamse Schie. De vele bochten ontstaan doordat bij het graven van de vaart gebruik is gemaakt van bestaande sloten en weteringen. Het Hoogheemraadschap van Schieland, gelegen tussen de Schie en de Gouwe, vindt haar ontstaan in 1273, als graaf Floris V van Holland een charter (ofwel oorkonde: een rechtsgeldig document met bepalingen) uitgeeft waarin privileges voor het daarin genoemde gebied zijn opgesteld.
Hiermee is hoofdzakelijk het onderhoud aan de dijken geregeld als een wettelijke verplichting voor de houder van zo'n oorkonde, dus de betreffende landheer. Voor meer informatie over de Schie en vooral Overschie kunt u terecht bij http://www.engelfriet.net/Alie/Aad/schie.htm
     
 

Rond de 10e eeuw wordt Overschie (ook beschreven als o.a. Schie, Schije of Ouwerschye) in documenten genoemd als zelfstandige nederzetting in een veengebied. Overschie ligt dan nog bij de monding van het stroomgebied van de Schie aan de Merwe. Het is in 1389 deze plaats vanwaar de bijna vijf kilometer lange "Delfshavense Schie" naar de, zich naar het zuiden verplaatste, Merwe (Nieuwe Maas) wordt gegraven.

     
 

In 1150 is de Schielands Hoge Zeedijk gereed, ter vervanging van de noordelijker gelegen "Oude Dijk" die nog uit de Romeinse tijd stamt. De Zeedijk volgt het traject van Maas en Hollandse IJssel vanaf Vlaardingen tot Gouda. Vanaf Vlaardingen valt de Maasdijk onder het waterschap Delfland. Deze oude door monniken opgeworpen zeewering is nog steeds aanwezig. De dijk loopt in het Delfshavense deel van het Hoogheemraadschap Schieland vanaf Schiedam via de Oude SluisRotterdamsedijk / Schiedamseweg en gaat bij het Marconiplein over in de Mathenesserdijk. De Mathenesserdijk loopt in een wijde bocht naar de Mathenesserbrug en vandaar langs de Delfshavense Schie naar de sluis van Delfshaven. Daar was vroeger het eindpunt van de Schie. Daarna is dijk verder te volgen over de Havenstraat, de Waaldijk en de Pieter de Hoochstraat om over te gaan in de Westzeedijk en daarna de Schiedamsedijk richting Rotterdam-centrum. Daar is de zeewering, via de Hoogstraat, moeilijker te volgen vanwege de na-oorlogse wederopbouw, maar over de Oostzeedijk loopt het verder langs de Maas en de IJssel. Het is toch opmerkelijk dat oude infrastructuren als wegen en dijken zo lang de tand des tijds blijven trotseren! NB.: Op deze pagina is de locatie van de dijk ter hoogte van Delfshaven gemarkeerd.

     
  Rotterdam en Schiedam en de veenstromen Rotte en Schie - (bron http://www.aad.engelfriet.net)
Het gebied rond de monding van de Rotte werd Rotta genoemd. Grote overstromingen aan het eind van de 12e eeuw maakten dat veel gebieden, waaronder ook Rotta, economisch steeds minder aantrekkelijk werden voor de landheren. Om toch aan inkomsten te komen werd op een groot aantal plaatsen langs het water tol geheven. Omdat water vaak een natuurlijke grens tussen bestuurlijke gebieden vormde was dat ook soms aanleiding tot onenigheid tussen de concurrerende landheren uit de twee geslachten Van Voorschoten en Bokel.

De Bokels hadden lenen ten weste van de Rotte. Vanwege hun medeplichtigheid aan de moord op graaf Floris V werden zij in 1296 "van hun lenen vervallen" verklaard. Ook de Van Voorschotens raakten hun lenen in deze periode kwijt.

De Rotte werd halverwege de 13e eeuw afgedamd ter hoogte van de huidige Rotterdamse Hoogstraat. Er is vastgesteld dat er al 10 à 20 jaar later bewoning is geweest links en rechts van deze provisorische dam. (te zien op deze kaart van Rotterdam uit 1349)

De dam in de Schie (Schiedam) was ook belangrijk voor het achterland, via de Schie kon je zo in Delft, Leiden en nog verder komen. Schiedam kreeg al in 1275 stadrechten, zo belangrijk waren de inkomsten voor de landheer van dat gebied. In 1299 kreeg Rotterdam pro forma gedeeltelijke stadsrechten van Wolfert van Borselen, alleen om Schiedam de voet dwars te zetten. Bovendien werd een begin gemaakt met de aanleg van een kanaal van Rotterdam naar Overschie, dat zou gaan uitmonden in de Schie naar Delft. Met toegang tot de Schie voor de binnenvaart kon men nog beter concureren met Schiedam.

Helaas voor Rotterdam werd Wolfert van Borselen op 1 augustus 1299 door zijn tegenstanders in Delft vermoord. Toen de graaf ook kort daarop overleed, werd de grote tegenstander van Wolfert van Borselen, Jan van Avesnes, aangesteld als Graaf Jan II van Holland en uiteraard trok Jan II de stadrechten van Rotterdam weer in en verbood meteen ook het graven naar Overschie. Meer tegenslag volgde...

In 1301 wisten de Bokels van Jan II herstel in hun lenen te verkrijgen en dus kregen zij ook opnieuw het bestuur over de westkant van de Rottemonding. Het oostelijk deel, voorheen van de Van Voorschotens, bleef onder de graaf van Holland ressorteren.

Op 25 juli 1328 werd het oostelijk deel van de monding van de Rotte grote priveleges verleend zoals tolvrijheid en (eindelijk) het recht een aftakking van de Schie te graven. De groeiende handel had een gunstige uitwerking op de rust in de regio en de nederzetting aan de monding van de Rotte groeide mee.

Graaf Willem IV verleende op 7 juni 1340 stadsrechten aan Rotterdam. In 1358 ontving Rotterdam toestemming om tot ommuring over te gaan.

Schiedam en Rotterdam bleven elkaar dwars zitten. Overstromingen werden wederzijds geweten aan het op het verkeerde moment openzetten van de sluizen van de Schie en de Rotte naar de Maas. De visserij was een belangrijke bron van inkomsten, en deze had er profijt van dat de sluizen zo lang mogelijk dichtbleven. Door de stroming richting Maas hoopte de vis zich op voor de sluis: even openzetten en in een korte tijd zaten de netten vol met vis. Uiteraard ging dit kunstje wel ten koste van de waterhuishouding in het achterland en bij de andere verlaten. De boel liep daar regelmatig over...

Het grootste conflict met Schiedam bleef echter de verbinding via Overschie naar de Schie. De Rotterdamse Schie mondde als Spui uit in de Steigersgracht en vandaar naar de sluis in de Rotte op de Hoogstraat. Er ontstonden problemen met de waterafvoer in het achterland van Schiedam, daar waar de Rotterdamse Schie uitkwam in de rivier de Schie, dus ter hoogte van Overschie. Op hoog bevel moest in 1376 de aansluiting op de Schie worden gedicht!

Rotterdam betaalde in 1380 een fors bedrag aan de Graaf om de verbinding met de Schie weer open te krijgen. Uit geheel onverwachte hoek werd echter kort daarna roet in het eten gegooid! Om meer grip te krijgen op de winstgevende vaart vanuit en door Delft besloot het Delftse bestuur een eigen Schiekanaal aan te leggen, ook vanaf Overschie, maar nu naar Schoonderloo aan de Maas. Halverwege Schiedam en Rotterdam ontstond de Delfshavense Schie, met een eigen zeehaven om de grotere zeegaande schepen te kunnen bedienen. Aan de monding van de Maas ontstond een nieuwe nederzetting: Delfshaven.
     

legal disclaimer lees verder: tijdvak 1400-1700 research & webdesing:
TOP
VOORBLAD - INLEIDING - 1400-1700 - 1700-1900 - ERFGOED - PERSOONLIJK - WEBLINKS