VOORBLAD - INLEIDING - 1400-1700 - 1700-1900 - ERFGOED - PERSOONLIJK - WEBLINKS
Erfgoed - Pelgrimvaderskerk terug naar het erfgoed-overzicht    

Oude- of Pelgrimvaderskerk, Aelbrechtskolk 20


Wie vanuit het centrum langs de Coolhaven naar Delfshaven loopt zal kunnen zien hoe de een oude kerk met een houten klokketoren nog steeds het beeld aan de horizon bepaalt van dit unieke stukje Rotterdam.

Historisch Delfshaven vanaf de Coolhaven

In 1417 stond op dezelfde plek en op dezelfde muren de Sint Antonyskapel. Deze kreeg een apart “Clockhuijs”. Tussen het klokhuis, met een luidklok uit 1464, en de kapel stonden destijds twee kleine gebouwtjes. In de loop der eeuwen groeide uit dit gebedshuis via een aantal verbouwingen uit tot de huidige Pelgrimvaderskerk. Tot halverwege de vorige eeuw was "Oude Kerk" nog de meest gebruikte benaming.


Uit het boek "Beschrijving en geschiedenis van Delfshaven, benevens van Schoonderloo en Slot Spange" van F.J. Kleijn, uitgegeven door Joh. L. van der Pauwert in 1873:

"Hertog Willem van Beijeren gaf zijne toestemming, verklarende in een brief, geteekend en bezegeld in
den Haag, den 28sten Augustus 1416, dat Hij voor zich en Zijne nakomelingen, veroorloofde en consenteerde, dat de stad Delft uit eigen erve en goederen mogt vestigen, inrichten en beschenken eene eeuwige Kapel op de Nieuwe haven ter Eere Gods, zijne gezegende Moeder Maria en de heilige St. Anthonij, de ordonnantiën, stichting en voorschriften geheel aan de Stad Delft overlatende ten eewigen dagen, zonder eenig recht voor zich of zijne nakomelingen".


Hij beschrijft verder dat de Kapel in 1417 gereed was en dat Philips Jan Willemszoon door de Bisschop van Utrecht tot kapelaan werd benoemd. (met dank aan dhr. S.E. Hoek, vriend van de Oude- of Pelgrimvaderskerk)


Meer over de bouwgeschiedenis van deze kerk.


Meer dan anderhalve eeuw bleef het kerkje in rooms-katholieke handen, tot in 1572 de beeldenstorm ook de St. Anthonyskapel bereikte. De reformatorische denkbeelden van Luther en Calvijn wonnen meer en meer terrein. Na het vertrek van de Spaanse troepen uit Delfshaven koos de Delftse overheid openlijk partij voor de hervormde leer en werd de oude St.-Anthoniuskapel aan de hervormden toegewezen. Op 29 september 1574 werd de eerste predikant, Ds. Cornelis Christiaanszoon, aangesteld in de nieuw gevormde Nederlands
Hervormde Kerk. De voorgevel van de huidige kerk dateert uit 1761. In dat jaar werd de gevel gerestaureerd in de zogeheten régencestijl: régence was een stijl in de Franse kunst tussen de stijl van Lodewijk de 14e en de rococo. Het middenschip en transept werden bij die gelegenheid drie en een halve meter verhoogd teneinde de kerkgangers meer lucht te geven. In de winter werden er veel voetenstoven gebruikt en dat leidde onder het lage dak regelmatig tot flauwvallende gelovigen.

Boven de vernieuwde voorgevel bouwde men het houten torentje. De windwijzer stelt een gekroonde haring voor. De Pelgrimvaders-kerk is een laat-gotische kruiskerk met driebeukig middenschip.

Aan de voorgevel van de kerk is een bronzen plaat te zien met daarop in het Nederlands en Engels de vermelding dat op 1 augustus 1620 de Pilgrimfathers uit Delfshaven vertrokken voor hun reis naar Amerika. De Pilgrimfathers waren een groep engelse puriteinen die hier in Delfshaven de laatste nacht hebben doorgebracht en gezamenlijk in gebed gingen alvorens de gevaarlijke oversteek naar Amerika te wagen. Een gebeurtenis die Delfshaven en ook de "Pilgrimfathers Church" internale bekendheid heeft bezorgd.

Pelgrimvaders
Delfshaven geniet internationale bekendheid door de Pilgrim Fathers (Pelgrimvaders). Deze groep afgescheiden protestanten (puriteinen) was in 1607-1608 onder leiding van John Robinson en William Brewster uit Engeland gevlucht waar zij, volgens een oude en betwiste versie )* van dit verhaal, vervolgd werden door de Anglicaanse kerk die onder het gezag stond van koningin Elizabeth. Zij vertrokken uit hun woonplaats Scrooby in Nottinghamshire naar Amsterdam om zich vervolgens in Leiden te vestigen. Ze konden weliswaar in vrijheid hun godsdienst uitoefenen, maar als vreemdelingen waren ze niet vrij om elk beroep uit te oefenen en stonden onderaan de maatschappelijke ladder. De financiële reserves raakten op en een deel van de Engelse vluchtelingen verkeerde in armoedige omstandigheden. In 1620 besloot men naar Amerika te vertrekken. Dertig leden van de Leidse groep vertrokken met het schip Speedwell uit Delfshaven, nadat zij op of aan de kade nabij de St. Anthoniskapel (die toen door de protestante bevolking, naar ik vermoed, al de Oude Kerk werd genoemd) hun laatste gebedsdienst hadden gehouden. Vermoedelijk niet in de kerk, want ze waren tenslotte van een ander geloof (!). Zij voegden zich in Engeland bij een andere groep en vertrokken op 16 september 1620 met het schip Mayflower uit Plymouth naar Noord-Amerika. De in Holland gekochte Speedwell bleek niet zeewaardig.

Afbeelding: Departure of the Puritans from Delft Harbor to Join the Mayflower in 1620 - Adam van Breen

Op 21 november 1620, nog aan boord van het schip, sloten zij een onderling verdrag, het "Mayflower Compact", om hun toekomstige bestuur te regelen.

Het wordt wel beschouwd als de eerste democratische staats-regeling en grondslag van Amerikaanse vrijheden. De Pelgrimvaders waren in beginsel inderdaad dragers van het idee van de rechten van de vrije mens, maar het verdrag betrof het vestigen van een gezag van godsdienstige en daarmee niet van zuiver democratische aard.

De aankomst was op 22 december 1620. Met het stichten van hun kolonie Plymouth, in de huidige staat Massachusetts, legden zij als de eerste kolonisten de grondslag voor New England. Hun nederzetting was de tweede Engelse vestiging in Noord-Amerika. In het eerste jaar stierf ruim de helft van de kolonisten, en zonder de hulp van Indianen was het avontuur zeker mislukt. Onder leiding van William Bradford werd de kolonie een succes en zou model staan voor de federatieve republiek (1776).

Veel mensen uit de Verenigde Staten brengen een bezoek aan Delfshaven om te zien vanwaar 'hun voorvaderen’ hun reis naar de Nieuwe Wereld zijn begonnen.

voetnoot *)
Een andere en meer onafhankelijke versie van de aanleiding tot de emigratie van deze puriteinse afsplitsing vertelt dat niet zijzelf werden vervolgd, maar, vanuit hun extremistische opvattingen, juist eisten dat de Church of England andere gelovigen zou gaan vervolgen, die niet streng genoeg in de leer zouden zijn. De kerk gaf hieraan echter geen gehoor. De onenigheid met de staatskerk op dit punt deed ze, na wat omzwervingen, uiteindelijk besluiten een eigen christen-fundamentalistische staat op te richten in de Nieuwe Wereld. Niet alleen de naar Nederland uitgeweken groep ondernam dat avontuur, maar ook de groep nog (gewoon vrij!) in Engeland wonende puriteinen.

Dit was overigens in dezelfde periode dat ook Nederland weer eens in een godsdiensttwist verwikkeld was, nu tussen de "rekkelijken" (remonstranten) en "preciezen" (contraremonstranten).


In de kerk is een gebrandschilderd raam te bewonderen met de “speedwell”, gedateerd 22 juli 1620. Dit betekent niet dat er twee groepen pelgrims zijn vertrokken naar Amerika. De verschillende data houden verband met het gebruik van de Juliaanse kalender (Julius Caesar) en de Gregoriaanse kalender (Paus Gregorius XIII). Deze laatste is ingevoerd in 1582 en wordt nu nog steeds gebruikt.

Achter de kerk is een klein museum over de pelgrims. Het gebouwtje dateert van 1890. Het Pilgrimfathers memorial heeft als naam: “Eben Haëzer”. Deze naam komt voort uit de (bijbelse) oudheid. Nadat het volk van Israël de Filistijnen versloeg, richtte Samuël uit dankbaarheid een steen op: “de steen der hulp”; de vertaling uit het Herbreeuws voor “Eben Haëzer”. Samuel sprak toen: “tot hier heeft de Heer ons geholpen”.


Twintigste-eeuwse restauraties van de kerk vonden plaats tussen 1934-1937 en 1958-1959. In 1990 kreeg de kerk een nieuw carillon. De kerk werd in 1992 overgedragen aan de Stichting Oude Hollandse Kerken te Leiden. Toen is er ook weer begonnen met een grondige restauratie.

Historisch Delfshaven: Kerk op Koninginnedeag 2004

Boven en onder: Foto's van het interieur



Als we deze kerk, ondanks de ingrijpende verbouwingen en aanpassingen in de 16e eeuw en 1761, nog steeds mogen beschouwen als in wezen dezelfde als de in 1417 gebouwde St.-Anthonys kapel, is dit niet allen de oudste kerk, maar zelfs het oudste gebouw van Rotterdam!

Historisch Delfshaven: Pelgrimvaders Kerk

Op de foto het zicht op de Havenstraat, de voormalige zeedijk, vanaf de Pieter de Hoochbrug. Daarachter, dus een stuk lager want buitendijks, zien we het transept en de klokketoren van de kerk. Het water op de voorgrond is de Coolhaven, net als bij de bovenste foto. Hieronder een foto die ik heb genomen vanaf de Havenstraat. Het gebouw op de voorgrond is het pelgrimsmuseum Eben Haëzer.

Historisch Delfshaven: Pelgrimvaders Kerk
Hieronder twee foto's vanuit de Kerksteeg ter hoogte van het Heynhuis: de zijbeuk met één van de grote gebrandschilderde ramen en een foto van de kerktoren. rechts van de boom staat het Pelgrimshuis.

De Pelgimvaderskerk vanuit de Kerksteeg

De toren van de Pelgimskerk vanuit de Kerksteek

Via de websiteGoogle Maps is Delfshaven ook vanuit de ruimte te bewonderen op verrassend scherpe satelietfoto's. Het verschaft ons een aardige indruk van de kruisvorm en afmeting van de Pelgimvaderskerk.

Historisch Delfshaven: Pelgrimvaders KerkOostzijde Kolk via Google maps

Lees meer over de BOUWHISTORIE van deze kerk.

De Oude of Pelgrimvaderskerk heeft zelf ook een website.

 


legal disclaimer terug naar het erfgoed-overzicht
TOP

©   J.G. Smits Delfshaven 2003